Click here to send us your inquires or call (852) 36130518

[ECHO �LONSKA]  [�LONSKE FORUM]  [�LONSK]  [RUCH AUTONOMII �L�SKA]

« IMPRESSUM

KONTAKT

post@EchoSlonska.com

2 - 12/2001

ECHO �LONSKA

« nazot do rubriki Publikacje


G�rny Sl�sk w barwach czasu

Przed Pa�stwem trzy stronicowy urywek z mojej ksi��ki pt. „Oberschlesien - anders” (str.196 - 198) i polskiej jej wersji pt. „G�rny Sl�sk w barwach czasu” (str. 230 - 232). W obu przypadkach tylko ten rozdzia�, i tylko w �l�skim dialekcie, gwarze - fonetycznie. Do tego ma�e wprowadzenie po niemiecku lub polsku, w zale�no�ci w jakiej to by�o publikacji.

Dlatego napisa�em ten sam tekst �l�sk� gwar�, by czytelnicy niemieccy nie zrozumieli, co wytykam tym z Oberschlesien, i polscy nie zrozumieli, co wytykam G�rno�l�zakom.

Wybaczcie te� prosz� za t� mieszank� �l�skich nalecia�o�ci z r�nych zak�tk�w naszej domowiny g�rno�l�skiej, czy z Bojsz�w, Chorzowa, Strzelec Opolskich, albo Cieszyna.

Te trzy strony tekstu przeznaczy�em wtedy (w roku 1995) dla tych, kt�rzy wybrali dawniej inn� wolno��, gdzie� w Europie, by m.in. gwar� t� mogli sobie od�wie�y� i kultywowa� dalej w�r�d swoich, w rodzinie - co� co utracili ze swojej domowiny, czy zwanego Heimatu - ze swojej identyfikacji.

Oto tekst, tym razem z dwuj�zycznym wprowadzeniem:

W dialekcie: g�rno�l�skim - ( O/S - v dialekte horno-slezskim )

Teraz dowiemy si�.czego� osobliwego na temat rodowitych G�rno�l�zak�w. Dialekt g�rno-�l�ski, �w specyficzny j�zyk, w kt�rym odbija si� kilkusetletnia historia, kultura i obyczaje g�rno�l�skie, odr�nia G�rno�l�zak�w od wszelkich innych grup narodowo�ciowych. Jest to swoista mieszanina j�zyka polskiego, niemieckiego i czeskiego, kt�ra w du�ej mierze wp�yn�a na osobowo�� i poczucie to�samo�ci G�rno�l�zaka. Po zako�czeniu II Wojny Swiatowej u�ywanie j�zyka niemieckiego przez ludno�� rodzim� by�o surowo zabronione. Uciekano si� w�wczas szczeg�lnie do dialektu - gwary,kt�ra r�wnie� nie by�a zrozumia�a dla przybyszy z g��bi Polski. M�wiono po polsku. I niemiecku, potajemnie wtedy, gdy dzieci nie mia�y wiedzie� o czym m�wi� rodzice.

Niniejszym przytacza si� kilka przyk�ad�w tego j�zyka, kt�ry jednak martwym nie jest, gdy� u�ywa si� go w dalszym ci�gu w miasteczkach i wsiach g�rno�l�skich.

Jetzt erfahren wir etwas Pers�nliches �ber Oberschlesier und zwar in oberschlesischem Dialekt. Man kann das mit der Zeit nach dem Zweiten Weltkrieg vergleichen. Wenn in der N�he von Einheimischen kommunistische „Gorole“ wohnten, waren unsere Eltern aus Angst gezwungen, die deutsche Sprache nicht zu gebrauchen, Ausnahmsweise unterhielten sie sich in der deutschen Sprache, wenn wir Kinder irgendwas nicht wissen sollten. Jetzt kann man etwas �ber Oberschlesier im slawisch-oberschlesischen Dialekt erfahren:

Toum racibourskom, katouwickom tarnogoorskom eli oupolskoum wymiysanom gwarom, by kouzdy cos’uot siebia miou, zacniymy., zamias �piyfki cy wicof, - inacy, co niy wartko pszidzie ci cytac’ - bo oft founetycnie. Czys’ na prouwda jus stracouny, abo vergessene? (zapomniony?) Wiymy is cza byuo sie niyros skulic’ do przetfanio. Po cesku, polsku abo niymiecku my goudomy i sprechomy. Rostomajte Richtungi nom sie dostauy, i my je tys uonacyli. S historyji wziyni my zyciowo mondro�� a i ostaua sie naso gryfno �lonsko goutka, przes nase Oumy pflegowano i kieryj to nase Oumy nos ucyli. Dur� calutke siedymset rokof rozwijaua sie ta goutka inaczyj ni�li ta polsko, i besto� to uone sie teroski tak ro�niom. Nawet ta naso goutka je bar�ij podobno f melodyji i suowach do suowia�ski-ruski jak do polskij - wiela zuacinouwanyj.

Cykliska �lonske zwyrtajom se na uokronguo, jak f tyj karuzeli Berg-und-Tall.

Nasi ucyni po schlonskich szkouach, godajom, is tyn Schlonsk jak ta pnonco sie sinosujida ale wdycki ku wiyrchu sie entwickluje (rozwijo). Tak sie Slonsk wechslowou f tysioncach lot, ino na dobre. Jak ta naso goutka downi, gwarom piyrwyj suowianskom na Dorfach godali,a we wiel- gachnych Ortach (miastach) wdycko panocki,kupcyki,byzicery i majstry po niymiecku sprechali.

Troska poutym po 45-ym Dorfy zostauy pszi tyj fajnyj goutce, a w miastach po polsku rozpoczyli fanzoli�. Widzis Slonzoku, ty ze szfarnych wiosecek, co to tysionc lot po slonsku goudos, tys w tyj ksiyndze cos’ mos po sfoujymu do cytanio - a i polacha� sie mouses i tag cza!

Ino f goutce pflegowano, teroski se jom cytej. I sie niy mortf is ftos’ inszy tfyj gotki niy kapuje, bo na Westcie w F-ie jes tysionce goudek takich i insi tys je niy kapujom. A i pszi tym fszyjscy sie niymi kfolom. A walom tom goutkom wdycki na karnawaliskach w wicach i �piyfkach, w Weihnachts-liederach znocy sie w kolyndach, abo eli jedyn s insym sie spoutko, s tyj samyj wsi, Dorfu sie znocy, bo to w Niymcak - i miyndzy soubom sie unterhaltujom cyli uosprowiajom jynsykym s lot dziecyncych! Tak uosprawio tes ksionc cy inszy inteligynciok - ale ino pszi sfojik - aby ino pofsdycha� sfe piykne rouki.

Cys spout Annabergu, Klimonta, Cantoryji abo Lysyj Hory, kapujes ta naso goutka wartko.

  • Jake� strugou za komuny „Niy-Slonzouka”

  • By Poloukom sie durch pszichlybiac’, abo Stella fajno uapno��,

  • Abo zgrywos terosky u kapitalistof f Niymcak - „Niy Slonzoka”i �azis jak ciela cou by

  • Bayjerokom oder Rheinlyndrom tys niy podpa��, i sia (siebie) pszes tou �ciora� musis.

  • Chuopie, niy lyj sie �urym, nigdy sie niy dekuj, niy wypiyrej sie Slonska,

  • i tak cie niy skfolom, ze uod nich stammujes (pochoudzis).

  • Abo niy cujes, mimou, iz goudos cysto po poulsku

  • i tak cie za Niymca wdycko bierom w Polsce, Hanysym cie za puklym zwom.

  • A jag goudos w Niymcak sauber in der deutschen Sprache, to i tag cie kiejsik

  • jakes’ proustoki ciyngiym za Polouka majom, i kronfleki ci cioprajom!

  • A ty jak konkludujes,(wniouskujes, s latajnisza) ftos’ ty richtig jes? Na krucyfiksa

  • pszisiyngej, jedyn s tych tamtych, - abo dalis’ je�e� nous, - fajny jak pieron �loncki.

Czimej sie sfego Landu, to je naso pflichta, i s daleka go tys mogiymy popiyrac’. Jak Mazury ferajna Wiecherta majom, kaj Niymcy, Litfiny, Polouki cy Rusy sie popiyrajom. To pszeca i my wele Racibora Eichendorff-ferajna momy, kaj my jako Niymcy, Czechy i Polouki - Slonzouki, momy sie do kupy zbiyrac’ i tys sie untersticowac’ (popiera�). Pszi tym, mos tys uokazyjo s Bierunio, Biskupic abo Piekor na fajny Ratibor-Land sie wyrychli�, bo go niy znoumy.

I na uopach: i s Krzyszowic albo s Lyobszica, s Kamienio-Sl. tys pszikuadowo do Mys�owic sie wyrychlic’. Bo to jes recht, my tak to richtig niy znomy tyn nos piykny Slonsk. Bo my som ino nasym Heimem, nasom domowinom „za�lypiyni”. To je blank interesant, gyograficnie sie nie znomy, a goutki momy wsyjscy te same - to jes naso idyntyfikacyjo!

  • Jezder-kusie, to jes egal jak my sprechomy, abo m�wimy, se �ikomy po moravsku.

  • To wiarom, pszekonaniym i goutkom nasych pszotkof - po �lonsku

  • i som my w „Silesia-Superior”, w nasym Heimacie po lateiniszemu, nosej domowinie. Bo dlo Polokof, co to psziszli na Slonsk, jes to dlo nich „mauo uojczyzno” - jak uoni to erklerujom - bo tu musom walcy�, politykouwa�, bauamuci� - jak to sie za Uojczyzna robiuo i w powsta-niach walczyuo. My niy pocybowali walcy�, bo tysz i my u sia w doma - w domowinie byli, bez politykowanio i bauamucynio. A dzisioj tysz to gupio u niekierych familijach, co sfe dziecka niy ucom dwujynzycznie - bo skorzyj to jak znoulos - jako „Br�cki” miyndzy Westym i Oustym.

Poznoues’ jus nasego Angelusa Silesiusa? Gryfnie to uon pisou i to pszet czista loty, cou to go i litefski poeta Adam Mickiewicz z nieymiyckiego pszekuodou Polokom,a i na nim sie wzorowou:

„Kropelka b�dzie morzem, gdy do morza spadnie.
Dusza Bogiem sie stanie, gdy ni� B�g zaw�anie”.

Angelus Silesius

„Pi�kno wielbi� bardzo, lecz pi�knym nazywam je rzadko,
Gdy pozbawione cierni, wygl�da mi za g�adko”.

Angelus Silesius

S tom nasom �lonskom dwojakom-idyntyfikacyjom musymy skonczyc’ by nase Omy niy musiouy tak za nos �ykac’. Pszeca zodnych wojyn to my nigdy niy zacynoli. A f tyj Ojropie by my se chcieli richtig cicho pozyc’. We Familyji widzymy wdycko podpoura. Na procesyji Bou�ego Ciaua grundujemy noso odwaga, jak te pierony na dole, na grubie, a kiero to Mut (uodwaga) w �piywaniu udzielo sie tys insym.A cy teroski tfoje dziecka tys tako uodwaga majom, jak tys’ miou? Umiymy zyc’ skromnie ale gut i goudnie, co insy tego niy kapuje i wdycki nous uobgoudo, eli ciy popyrto jag prostouka, tyn tympouk, - cou nous niy rouzumiy.

Tou ta dziwnawo historyja Slonska, co w nos drin uostaua, ze zawdy w insych sytuacyjak niy wiyrzimy tym nouwym pszibyszom i cynsto uoporni „stojemy im oukoniem”, dlo uobrony, tak na fszelki Fall. To moumy wrosniynte uod urodzynio, tym sie dyferyncjujemy uod insych. A som przeca i tacy co jadom z Niymiec do starego Heimatu i szastajom forsom, cuda, bojki uosprowiajom, fausywy Bild �o sia uonacom. Szkalujom pszes to ino Slonsk, spracouwany skroumny noroud. Chopie niy rop gupot. Wiyc, ze nase �lonske wice a i gupie abo mondralske pszechfouki cynsto trafiom do „Niy-Slonzoka”. Za to uoni nos na jynzyk bierom, niy majom nos rod i zdziypko na paskuda bamoncom i s nos ino chichrajom. Goudej po �lonsku ino pszi sfojik. Pszi insych mou�es �piywa�, wice szczyla�, ale siy niy pysaukowa�, bo tak ino „dorobiyni polscy Sl�zacy” co to za roboutom sam psziszli jak te gastarbajtery, udajom Slonzoka - pszeklinajonc, wymondrzajonc sie pszet Poloukami - a ci pszes to majom fausywy uobroz uo nos fsyjstkich do kupy. Prosa Wous, niy dowejcie sie prouwoukouwa� pszes insyk.

Ci co to som niy�yrpliwi i ino do zwody, awrygowanie miyndzy nasymi siejom, ci co to som wichrziciele miyndzy noma, co uonacom jagby za agitatourof byli, jako to downi uonacyli, bo i do sfego gniouzda tys uonacom. Pszes co wiela Slonzokof uod nos sie wymizdrzo abo sie dekujom. Kaj to ta fspolnouta cok piyrwyj, cok piyrwyj �ek widziou?

Uoj, oj wykrusomy sie pieronie, wykrusomy, oft (czynsto) przes samych nos. Ino zusammem, to znocy, fsyjscy do kupy, do Ojropy, do regiounouf na prouwda nom poudobnyk.

Uwiysz w sia i pomyndykuj - a jusz cie niy bydom insi ciyngiym pyrtac’ i prouwoukouwa�.

Drzimie w ciebie cesko, polsko i niymiycko kultura, cylis jes wiencyj co �redni Ojropejcyk, a insi ci tego niy pedzom, bo sie bojom, is stracom nat toubom Macht (wuadza) i powa�ani. Uoni to wiydzom, iz w nos cos wiyncy drzimie nisz u inszych! A i Ty czimej dobro sztama, bys tfa Ehra (godno��) nie splamiou - w nasych tri-lateralnych pryncypyjach - czi jynzyki i czi kultury.

Jak Ci jes ga�ba za goutka i oubycie, abo mos ino uostuda s nami, Slonzokami, to se ic’ kaj se chces. Ale kiejsik: Piznij sie chopie w tfoja uepytyna, bier to ino na buozna, niy szpanersko, a za to niy doj sie poniywiyrac’. Korzynio nie wyrywej, bo choc’ bys’ na gryfcoka wyglondou, zwiyndniesz bez tych uojcofskich Wurcli (korzeni) uod wnyntszo. Urodziuoes’ sie Slonzokiym i niym bydzies chciou by�, jak bydzies „kopyta wyciongou’.Dej se to pedzie� moj �lonski mutiger pierounie!

Uwierz w szcz�liw� przysz�o�� Sl�ska
Na odrodzenie narodu swego.
Niech nic nie wzruszy Ci tej wiary
Mimo wszystko, co si� wydarzy�o.
Zachowaj si� pod ka�dym wzgl�dem
Jak gdyby od ciebie wszystko zale�a�o,
Przeznaczenie i rozw�j �l�skich spraw
I odpowiedzialno�� na Tobie spocz�a.
Du sollst an Schlesiens Zukunft glauben,
An Deines Volkes Auferstehung,
lass diesen Glauben Dir nicht rauben,
Trotz allem, allem, was gescheh’n,
und handeln sollst Du so,
als hinge von Dir und Deinem Tun allein
das Schicksal ab der schlesisch’n Dinge
Und die Verantwortung w�r Dein.

t�um. i aran�ouwou P.K.Sczepanek J. Fichte (1762 - 1814)

Wedle Poulokof to w Niymcak som my tu teroski w „kleinym Vaterlandzie”, kaj miyskoumy. Bo tu musymy „kempfowa�” o nase stouki w roubocie i politykouwa� w nouwym uotoucyniu z somsiodami, teroski zwanyk Nachbarami. Nos Heimat eli Domowina �lonsko kulturujom teroski „nowe Sl�zaki” z Kongresoufki i ze Lwofskjego i tam walcom, f tyj ik nouwyj „mauyj uojcy�nie” a nos, tam pozostauyk proubujom pszekabaci� i pseflancowa�. 

Peter K. Sczepanek

Peter Karl Sczepanek Monheim/Rh, den 12.11.2001
Holzweg 40
40789 Monheim am Rhein
Tel/Fax 02173-66742
e-Mail: in der Rheinischen Post: meine zuk�nft. Galerie: Silesia-Info:
sczepanek@gmx.de




« zur�ck zur Rubrik Publikacje

[ AKTUELL ]  [ POLITIK ]  [ EKO-NOMIA ]  [ HISTORIA ]  [ Z ARCHIWUM ]  [ KULTUR ]  [ PUBLIKACJE ]  [ MINIATURY ]  [ VITA ]  [ HUMOR ]
[ REAKCJE ]  [ DEBATA ]  [ Z FORUM ]  [ INFORMACJE ]  [ OFERTY ]  [ INDEX ]  [ FORMAT-A4 ]  [ ARCHIV-2001 ]  [ SUCHEN ]