Click here to send us your inquires or call (852) 36130518

[ECHO �LONSKA]  [FORUM]  [SERVIS]  [�LONSK]  [RUCH AUTONOMII �L�SKA]

« IMPRESSUM

KONTAKT

post@EchoSlonska.com

9_10/2002

ECHO �LONSKA

« nazot «


Miejskie pieni�dze zast�pcze Zabrza

Mieszka�cy Zabrza z pieni�dzem zast�pczym w postaci bon�w mieli okazj� zetkn�� si� ju� w pierwszym miesi�cu wojny, czyli w sierpniu 1914 roku. Nie by� to jednak tak naprawd� pieni�dz miejski, bo przecie� w �wczesnym powiecie zabrza�skim w sensie formalnym istnia�y tylko gminy wiejskie. Samo Zabrze, gdzie mie�ci�a si� siedziba powiatu, zwane by�o te� �artobliwie najwi�ksz� wiosk� Europy, co chyba zgodne by�o ze stanem faktycznym.

Utworzona w 1905 roku gmina Zabrze powsta�a z po��czenia Starego Zabrza, Ma�ego Zabrza i Doroty, a bezpo�rednio po wojnie liczy�a oko�o 65 000 mieszka�c�w (wi�cej ni� Katowice). W�asne pieni�dze zast�pcze (zwane notgeldami) emitowa�y nast�puj�ce gminy tego powiatu: Bielszowice, Biskupice, Ko�czyce, Paw��w, Ruda, Zaborze i Zabrze. Poza tym w du�ej r�norodno�ci pojawi�y si� tu te� emisje prywatnych przedsi�biorc�w.

W momencie wybuchu I wojny �wiatowej szybko znik�y z obiegu monety z�ote i srebrne, co bardzo utrudni�o drobne, codzienne rozliczenia. Chc�c zaradzi� zaistnia�ym problemom, zarz�d gminy Zabrze, wzorem innych miejscowo�ci, jeszcze w sierpniu 1914 r wyemitowa� bon o nominale 1 marki, z dat� wa�no�ci do 10.IX.1914 r.

Kolejny walor zabrza�ski, tym razem tylko o nominale 50 fenig�w, wydano dopiero w 1917 r z dat� wa�no�ci 01.VII.1917 r.

Jesieni� tego roku wyemitowano nast�pne bony o tym nominale, kt�re oficjalnie mia�y by� w obiegu przez stosunkowo d�ugi czas, bo do ko�ca 1918 roku.

W ko�cu zdecydowano si� na wybicie w stosunkowo du�ym nak�adzie zast�pczej monety gminnej, co zrealizowano w�a�nie w 1918 roku w postaci �elaznej pi��dziesi�ciofenig�wki. Oczywi�cie na tych wszystkich p�mark�wkach musia�a si� ju� pojawi� nowa nazwa gminy - Hindenburg. Zmiana nazwy miejscowo�ci, a zarazem ca�ego powiatu, nast�pi�a w 1915 r. W�adze samorz�dowe chcia�y tym sposobem uhonorowa� marsza�ka Hindenburga, ws�awionego zwyci�stwem nad armi� rosyjsk� pod Tannenbergiem (Prusy Wschodnie) w ko�cu sierpnia 1914 roku. Zapewne �ywiono te� nadziej�, �e zaowocuje to r�wnie� uzyskaniem praw miejskich, ale na to trzeba by�o jeszcze czeka� kilka lat.

Dopiero po ustanowieniu nowej granicy pa�stwowej, dziel�cej G�rny �l�sk mi�dzy Polsk� i Niemcy (rozdzielaj�cej zarazem gminy zabrza�skie), dok�adnie 01.X.1922 r wydzielono z powiatu i nadano prawa miejskie gminie Zabrze.

Akurat inflacja marki niemieckiej nabiera�a rozp�du, co ju� w nast�pnym roku zaowocowa�o hiperinflacj�. W�adze pa�stwowe, nie nad��aj�c z produkcja i rozprowadzaniem b�yskawicznie trac�cego na warto�ci pieni�dza, oficjalnie zezwoli�y wtedy na emisj� lokalnych banknot�w zast�pczych.

W zaistnia�ej sytuacji magistrat miasta Zabrze wyda� w�asne notgeldy o nomina�ach: 100 000, 500 000 i 1 miliona marek, z dat� emisji 11.VIII.1923 r. Awersy tych walor�w s� podobne i widnieje na nich kompozycja charakterystycznych budowli zabrza�skich, oznaczenie nomina�u i okre�lenie emitenta. R�ni je jednak kolorystyka. Na rewersie nomina�u 100 000 marek przedstawiono budynek miejscowego liceum, na kolejnym walorze – widok zabrza�skiej huty, a najwy�szy nomina� jest tylko jednostronny. Prawdopodobnie ju� we wrze�niu najni�szy banknot z tej serii okaza� si� praktycznie nieprzydatny i postanowiono podnie�� jego warto�� do 5 milion�w marek. Wystarczy�o tylko na awersie umie�ci� odpowiedni czerwony nadruk.

Jednak ju� z ko�cem pa�dziernika w�adze miejskie zdecydowa�y si� na emisj� kolejnych banknot�w. Tym razem by�y to nomina�y: 50, 100, 500 miliard�w marek, gdy� waluta niemiecka podlega�a w tym okresie b�yskawicznej deprecjacji. Ta kolejna seria, drukowana tylko jednostronnie, jest ju� znacznie mniej ciekawa w sensie graficznym. Tak jak wcze�niej, poszczeg�lne notgeldy r�ni� si� kolorystycznie. Mo�liwe, �e wyprodukowano je w samym Zabrzu, aby maksymalnie zyska� na czasie i szybko wprowadzi� je do obiegu. Zastosowano w tym przypadku bia�y papier, bez jakichkolwiek znak�w wodnych oraz druk jednostronny.

Wcze�niejsz�, sierpniow� seri� wykonano natomiast znacznie staranniej, na papierze ze znakami wodnymi, w firmie g�ogowskiej specjalizuj�cej si� w produkcji r�norodnych notgeld�w i papier�w warto�ciowych.

O skali inflacji jaka wyst�pi�a jesieni� 1923 roku mo�e �wiadczy� �rednia, dni�wkowa p�aca g�rno�l�skiego g�rnika, kt�ra na pocz�tku wrze�nia wynosi�a 250 milion�w marek, a po dw�ch miesi�cach dosz�a do kwoty 100 miliard�w marek. Szczyt inflacji nast�pi� z ko�cem listopada, gdy 1 dolar USA wart by� oko�o 4,2 biliona marek (dok�adnie 4 210 150 000 000 marek).

Taka deprecjacja pieni�dza by�a jednym z g��wnych powod�w �wczesnych strajk�w i rozruch�w ulicznych. W Zabrzu by�o podobnie, a nawet gorzej ni� w innych miastach, bo nie obesz�o si� tu bez ofiar w ludziach. Protestuj�cy i strajkuj�cy cz�sto wysuwali postulaty wyp�aty zarobk�w dwa razy w tygodniu oraz radykalnej naprawy pieni�dza.

Reforma marki niemieckiej zacz�a si� jeszcze w ko�cu 1923 roku, cho� uwie�czona zosta�a sukcesem dopiero w roku nast�pnym. Na G�rnym �l�sku pojawi�y si� w tym czasie zast�pcze pieni�dze przej�ciowe, nominowane cz�sto w z�otych markach lub z dodatkowym oznaczeniem warto�ci w dolarach. Magistrat Zabrza jednak ju� nie zdecydowa� si� na wydanie takich walor�w.

Ciekawa jest historia widocznego na banknotach miejskich herbu. Gdy w 1905 roku utworzono gmin� Zabrze jej god�o wyobra�a�o drwala na tle drzewka �wierku, co przyj�to z symboliki Ma�ego Zabrza. Jak wida� samo nadanie praw miejskich nie zmieni�o znacz�co herbu Zabrza, bo nadal by� na nim drwal i drzewko. Istotna zmiana nast�pi�a dopiero w 1927 roku, gdy oficjalnie zatwierdzono nowy herb miejscowo�ci (wcze�niej og�oszono konkurs) z wyobra�eniem trzech wie� i ko�a z�batego. By�o to ju� jednak inne miasto ni� te z 1922 roku, gdy� w styczniu 1927 r przy��czono do niego gminy: Zaborze, Biskupice i Maciej�w (pomimo protest�w nie w��czono jednak So�nicy przekazuj�c j� Gliwicom). Nadano mu zarazem status powiatu miejskiego. Szybki awans Zabrza, kt�re sta�o si� tym samym najludniejsz� miejscowo�ci� G�rnego �l�ska, zwi�zany by� zarazem z pog��bieniem jego niemiecko�ci i wyra�nym os�abieniem wp�yw�w polskich. W latach 1927 – 1929 stanowisko nadburmistrza Zabrza dzier�y� Hans Lukaschek, znany te� ze swego antypolskiego nastawienia, jako �e by� gor�cym patriot� niemieckim (p�niej zosta� nadprezydentem Prowincji G�rno�l�skiej). W sytuacji gdy male�ka rzeczka Czarniawka uros�a do rangi granicy pa�stwowej, a Polska i Niemcy prowadzi�y ostr� wojn� celn�, tradycyjne motywy herbowe musia�y przegra� w konkursowych szrankach. W pewnym sensie przypomina�y przecie� o polskiej (s�owia�skiej) przesz�o�ci. Wie�e natomiast doskonale pasowa�y do nazwy Hindenburg, jak te� do nowej roli tego miasta, strzeg�cego ju� teraz granicy pa�stwowej, cho� powszechnie uwa�ano tak� sytuacj� za przej�ciow�.

Historia jednak lubi si� powtarza� i w przesz�o�ci, a cz�sto i dzisiaj o zmianach herb�w miejscowo�ci decyduje nie tradycja, a aktualna polityka, czy wr�cz moda.

Bronis�aw W�troba


 

 


« zur�ck «

[ HOME ] [ INDEX ] [ FORMAT-A4 ] [ ARCHIV-2002 ] [ SUCHEN ]