Click here to send us your inquires or call (852) 36130518

[ECHO �LONSKA]  [FORUM]  [SERVIS]  [�LONSK]  [RUCH AUTONOMII �L�SKA]

« IMPRESSUM

KONTAKT

post@EchoSlonska.com

10_12/2002

ECHO �LONSKA

« nazot «


FYRCOKOWE SYNKI

Z ksion�ki Rudolfa Pacioka - Fyrcok za briftryjgra
(kontynuacjo z poprzednigo numeru)

Nie minylo pora miesiyncy i uza� trza by�o Fyrcokowi przizna� s�uszno��, bo 1 wrze�nia 1939 roku - bez jednego strza�u - Niymce od Raciborza przele�li granica i nie trwa�o dziesiyn� minut, a juz byli na Parceli. M�j ojciec z tym swoim baloniokym i jeszcze pora ch�op�w z Parcele to se jyny przed Njymcami wyg�upili. Powsiodali na te swoi ko�a i chcieli se na skr�ty dosta� do Rybnika, bo w ksion�eczkach wojskowych mieli napisane "w razie wybuchu wojny, zg�osi� si� w jednostce w Rybniku". Pochytali ich ju� przed Rydu�towami i kozali im wraca� dudom i siedzie� a� przidzie czas, to se �nimi pogodajom.

No, i mieli my ju� na Parceli po Polsce. Do szko�y ze dwa tydnie my nie chodziyli. Njymce pomjyszali nasza �lonsko godka z czystom polskom i na p�otach ponaklejali afisze z napisym "Wer polnisch spricht ist ein Pole und unser Feind". No i uza� byli my oroz dlo Njymc�w wrogami, bo po polsku my tak rychtyk nie umieli, ale dlo nich nasza �lonsko mowa te� by�a polsko. Nom, dzieciom, co my mieli po 10 lot, to se nie sz�o w tym pochyta�. Dlo Polok�w to my nie godali po polsku, a dlo Niymc�w niby godomy po polsku. Ale nic. Njymce chnet zadbali o to, �ebymy se pochytali w nowej sytuacyji. Nie dali nom d�ugo bumelowa�. Wys�ali do szk�, co na "Volksschule" przechrzciyli i jak zaczyni po swojimu uczy� nas njymieckij mowy, to my ju� po roku po njymiecku szwargotali. Na drugij stronie gazety "Generalanzeiger" byly frontberichte. Skr�cone wiadomosci z frontu oprawione w ramka. Tego my se musieli dziynnnie uczy� na pamiyn�. Jak kiery nie umio� - a rechtor pyto� wszyjstkich - to musio� zosta� po szkole tak d�ugo, u se nauczy�. Nikiedy dziepjyrko po wieczerzy poszo� rechtor odpyta� takigo ucznia zawrzytego na klucz w klasie.

Pjyrsze teksty to my jyny czytali i niewiela z tego rozumieli. Z dziesiontego tekstu, setnego, dwusetnego - to my ju� mocka rozumieli. Nawet my sami nie wiedzieli, kiedy my se nauczyli po njymiecku goda�. Do tego musieli my se jeszcze uczy� mocka roztoma�tych �pjywek, co sie to Volkslieder abo Soldatenlieder nazywa�y. Ko�do �pjywka, ko�dy wiersz Eichendorffa, Goethego, Schillera, ko�dy tekst z Generalanzeigera, to by�y taki magazynki ze s�owami i gotowymi zdaniami. Jak trza by�o w szkole co� po njymiecku opowiedzie�, to jyny styk�o siyngny� do takigo magazynku ze s�owami i gotowymi zdaniami, �eby rechtor Ohmberger zrozumio� i pochwoly� nas. A przeca pochwa� to nom w naszym dzieci�stwie pieronym brakowa�o. W doma ojciec i matka za bele co nie pochwolyli, przewa�nie za nic nie chwolyli, bo robi� porzondnie to by� obowionzek, a za to se nie chwoli. Na nadzwyczajne wyczyny to nas nie bylo sta�. Przez to nigdy my nie byli chwolyni i g�oskani. A� tu nasz nowy njymiecki rechtor Ohrnberger, ze Stuttgartu rodym, zaczyno nos g�oska� nikiedy po glowach i chwoli� za wiersze - abo frontberichte - niejpjyrw wyrecytowane z pamiynci, jak bylo napisane, a potym opowiedziane swoimi s�owami. Nikierzi to se a� ze wzruszynio rozp�akali. W doma te� nom se zdarzy�o pop�aka�, ale przewa�nie po hibach, co my od matki abo ojca dostali.

 

Ja, te� to by�o dlo nos, dzieci, co� nowego. W polskij szkole to my za godka byli karcyni i wy�mjywani. Terozki za njymiecko godka dostowomy nikiedy pochwa�y.

- To by sz�o wydzier�e� - godo� czynsto za stodo�om od Cichego Richu� i Jorgu�.

- Rychtyk war, �eby sz�o - prziznowali mu pozostali recht.

- Dzieci idzie �acno kupi� - pado� Fyrcok uza�, jak zaczon robi� na tej samej grubie, ale co se ponownie "Annagrube Hermann Goering Werke" nazywo, jak przed pjyrszom wojnom swiatowom za downego Njymca. Jyny "Hermann Goering Werke" na tamtej starej tabuli nie by�o. Fyrcok wyraznie bado� nas szkolorzy, czy bydzie mog po downymu snmi se pogoda�, a eli tak - to po jakimu. Po njymiecku roz Fyrcok umiol tak samo jak po... ? polsku? slonsku? �eby se nie da� chyci� na lep roztomantych fanatyk�w, co by mu mogli zrobi� krziwda, godo� snami zu stodo�om od Cichego po njymiecku. Co godo�? Przewa�nie pyto� i s�ucho� odpowiedzi. Uczy� se dzjepjyrko tego, co i jak mo�e snami goda�?

 

Rzuchow uza� przechrzciyli na Sch�nburg, Pstr��no na Fischgrund, Dzimierz na Dreilinden, Pogrzebie� na Kammdorf. Jak ju� po pewnym czasie Njymce pouklodali wszyjstkich parcelok�w do szuflodek, to prziszo� czas na �ciongani m�odych synk�w do wehrmachtu. W jednym p�roczu zebrali do wojska Reinholda, niejstarszego brata od Richusia. Dosto� se zarozki do szko�y podoficerskij w Hildesheim. Potym wziyni m�odszego Heinricha. Tak, �e z domu Zielonk�w posz�o dw�ch. Trzeci Wilu� robjy� na grubie i jeszcze nie by� dran. Za nimi poszo� Leon Granieczny, Janek i Jorg Badejowie, m�odszy brat od Jorga Skiby - ziyncia od Badej�w -August Kopiec, Tadek Szostek dw�ch od Polnika, Todor i Ignac, po jednym od Iskry, Szalka, Szmelichow... i to nie wszyjscy. Kompanijo by skompletowa� sz�o jyny z samych Parcelok�w. Fyrcok miol trzech syn�w i te� mu wszyjstkich do wehrmachtu zebrali.

Potym nie by�o o czym inkszym godki jyny o listach, co przichodzjyly z roztoma�tych frontow: z Ostfrontu, Westfrontu, z Afryki od Rommla, z wyspy Kreta, z morza ...

Za stodo�om od Cichego dosz�o nom jeszcze streszczani list�w od braci Richusia, abo tych opowie�ci kierego matki u piekorza, kaj se kupowalo na kartki, a wszyjstko to byly jyny "ersatze", jeszcze do tego - malo. Trza by�o do m�ki mjysza� warzone kartofle, �eby tego chlebka by�o wjyncy. Na �arnach w piwnicy po kryjomu trza by�o mly� re�, co se uda�o zebra� z pa�skigo po �niwach, abo z kartofli - co to te� z pa�skigo z wykopk�w pochodziy�y - sma�y� placki. Placki kartoflane som smaczne, ale niech se kiery nie my�li, �e my jedli taki to rychtyk smaczne na oleju, abo na fecie sma�one. Te nasze by�y pieczone na gorkij blasze bez �odnego fetu. S�l, abo syrop z cukrowej �wikli jyny byly do szmaku.

 

Listy od braci Richusia to my sami czytali. Wszyjstki byly podobne. Mocka bylo w nich Boga pomjyszanego z cieplymi rynkawiczkami, szalami cwitrami. By�y kontrolowane i za mocka nie sz�o pisa�.

Z poczontku, jak Njymcom dobrze sz�o na frontach, to i nom w szkole obiecowali, �e jak se bydymy stara�, to przijmn� nas do DJ (Deutsche Jugend), abo tych starszych do HJ (Hitler Jugend). Dzio�chy mogom przijon� do BDM (Bund Deutscher M�del). Tak rychtyk ekstra to se �odyn nie staro�, ale o tym decydowa�y same rechtory. Wedlug nich prawie wszyjscy se starali, cho� prowda by�a inkszo. Styk�o, �e se kery� dobrze uczy� - a przeca tego chcio� ko�dy - �eby zas�u�y� na tyn "zaszczyt" przijy�cio do jednej z tych organizacyji.

Do DJ-�w i HJ-�w powinni zgodzi� se rodzice. I terozki - niech by se znejd taki jedyn mondry, poszo� do szko�y i pado�: jo se czuja Polokym i do �odnego dejotu abo hajotu dziecka nie dom zapisa�". Jakby se kiery nie umio� wyobrazi�, co by by�o z takim odwa�nym to... ano, jyny jedyn se taki znejd. Sze�� tydni jyny w O�wjyncimiu wydzier�o�. Potym jego baba dosta�a zawiadomjyni, �e umrzy� na serce. Co jak co, ale serce to tyn karlus mio� w ca�ym pojszczotku niejzdrowsze.

 

Po roku wojaczki na wschodnim froncie do chalupy Zielonk�w briftreger przinios list z czornom obw�dkom. Jak matka Richusia ta koperta ujrza�a, to zymdla�a, a ze sto�a wele pieca, to se pieronym festy roztrzaska�a g�owa o kolkastla. Ojciec Richusia �ciongny� ze �ciany portret Hitlera - bo w ko�dej cha�upie musio� wisie�, a za to by� odpowiedzialny Blockleiter - i rozdepto� go nogami na maras.

Reinhold by� pjyrszom ofiarom wojny, co zginy� za F�hrera, Volk und Vaterland.

 

Jakby se tak nasze losy rozwo�y�, to od 1943 roku zaczyno se ustawiani nas tak, jak kierymu pasowa�o A ci "kierzi" to byli przewa�nie ci, co nami rzondziyli - bezpo�rednio ci z gminy, ale przeca na rozkaz - abo z Warszawy, abo Berlina - ale dycki drogom przez Katowice, Rybnik, Psz�w, Krzi�kowice. Nikiedy by�o tak, �e tam na wjyrchu strzely� kiery� z bicza, a tu na dole by� to wystrza� armatni.

W sprawach uk�odanio se w�asnego �ywota wed�ug w�asnych plan�w, abo �yczynio rodziny, my mieli ma�o do godanio. Przewa�nie nas ustawiano. �odyn w szkole mie nie pyto�, jakigo fachu byda se uczy�, jak wy�da ze szko�y. My - zza stodo�y od Cichego - mieli ju� przidzia� w Arbeitsamcie we Wodzis�awiu. Richu� by� przeznaczony na gruba pod firma, Maks do dwora w Krzi�kowicach ku koniom, Jorgu�, Chimek i jo - na jungbergmon�w do kopalni Anna, co se wtedy nazywa�a "Annagrube".

 

No, i wyszli my z tej szko�y. Dostali my �wiadectwa. Do roboty. Za stodo�om od Cichego momy dodatkowo o czym se pogoda�. Zarobiomy po 50 marek. Chodzymy do kina - ab 14, bo ab 18 �odyn by se nie odwo�y�. Bilet sprzedajom, do pojszczotka te� puszczom, ale dzjepjyrko na sali bydom szupoki z taszynlampami chodzi� i kontrolowa� ausweise. Jak kierego� chyciyli na cyga�stwie, �e poszo� do kina ab achtzehn, a mo dziepjyrko... wszystko jedno wiela. Nawet jedyn dziy� brakujoncy by� dlo szupok�w cyga�stwym. By�a sztrofa; ale jako? Trza by�o w trzi niedziele sprzonta� z miet�om publiczne place, abo - niejczy�scij - droga przed ko�cio�ym mjyndzy dziesiontom a dwanostom. Prawie jak dzio�chy sz�y do ko�ciola i potym nazod. Uza� ta ga�ba se nie op�aca�a za to drobne cyga�stwo.

Chodziyli my ty� na festyny do Lipki, na Agnesglik i do Rzuchowa, kaj grywa�a orkiestra pieronym fajne utwory muzyczne. Radzi my tego s�uchali, bo jak kiery jeszcze je trocha muzykalny to by�o dlo takigo rychtyk �wiynto.

 

Czas od uko�czynio volksschule w 1943 do marca 1944 r. zlatowo� nom, rychtyk, na spotkaniach za stodolom od Cichego i czytywaniu list�w od wojok�w, w tym od ojczyma Jorgusia z K�trzyna (wtedy Rastenburg), od m�odszego brata Richusia, Heinricha. Od Heinricha ju� od p� roku ni ma �odnej wie�ci. Nieskorzi przisz�a wiadomo�� �e je "vermisst", znaczy: zaginy� bez wie�ci. Tak doprowdy znaczy�o to, �e wloz na mina i go roznios�o, �e ch�opa pozna� nie sz�o, abo dosto� se do niewole, potym wstompjy� do armyje Ko�ciuszkowskij i pisa� ni mo�e, bo przeca zrobjy�by krziwda rodzinie.

W tych latach to my prze�ywali tako mjyszanina nadzieje, strachu o losy bliskich, strachu przed tym, co mialo by� prowdom, a by�o malowane na plakatach zatytu�owanych "Sieg Oder Bolschewismus". Byly to pieronym straszne plakaty, na kierych pokazowali ludzi z porozpruwanymi brzuchami, bez g��w, rozmaraszonych. Taki same zdjyncia to my na poczontku wojny z Rusami oglondali w gablocie za szk�ym przi pszowskim ko�ciele Matki Boskij U�miychniyntej. By�y to zdjyncio z Katynia. Njymce sami pokozali to tym, co byli tak bardzij polskigo ducha. Jedni godali na to jyny propaganda, inksi, �e to prowda, jeszcze inksi nic nie godali, jyny mysleli jak prze�y�.

 

Godka sz�a o roztoma�tych sprawach. Na pjyrszy plan wylazowo� kszta�t przisz�ej Polski. Czy zdon�y przed Rusami przij�� na Parcela rzond z Londynu? A mo�no - jak nie zdon�y - to co? �odyn �odnego nie pyto� skond mo taki abo inksze wiadomo�ci. Przeca ko�do mog�a by� prawdziwo, abo ni. Ameryka�ski superfortece w ko�dy dziy� bombardowa�y K�dzierzyn (Heiderbeck se wtedy nazywo�). Nikiedy te� bomba spad�a na Anna, Hojm, Charlotta, Emma, abo na jako� wie� czy osada. Te objekty nigdy nie by�y celym bombardowanio. To jyny, jak jaki� fliger zosto� uszkodzony - bo Njymce to ju� my�liwc�w ni mieli, ale flaki r�ny�y z do�u wiela wlazlo - to wtedy taki uszkodzony bomber �ciepowo� to co mio�, kaj popad�o, �eby jyny do bazy dolecie�. Przez to sz�o niewinnie oberwa�, ale ko�dy jyny myslo�, �e to niejgorsze onego nie tyczy.

W zimie 44-go wojna ju� nos czynstowa�a na Parceli jakim� zab�onkanym granatym, co przilecio� od Nowej Wsi. Miejsce za stodo�om od Cichego zrobjy�o se niebezpieczne. Trza by�o siedzie� w doma, a nikiedy i w piwnicy, jak by�o bombardowani K�dzierzyna. Rusy ju� by�y pora kilometr�w od Parceli. W Nowej Wsi za Pstr��nom front trzimo� se przez d�ugi czas. Roz wie� przesz�a do ronk Rus�w, roz za� Njymce jom odbija�y. Z cha�up to ju� jyny piwnice zostaly.

Tak blisko, a my jeszcze musieli fedrowa� dlo zwyciynstwa Trzecij Rzeszy. Jak ju� zrobjy�o se pieronym gorko, to na Annagruba przijecha�o pora ciyn�arowek i wszyjstkich synk�w - tych Jungbergmon�w co mieli po sztyrno�cie i pjytno�cie lot - zaladowali i wywiy�li na teryny Czech do kopanio row�w przeciwpancernych. Nasza pjontka zza stodo�y od Cichego zosta�a rozciepano po ca�ych Czechach. Jakby nie by�o, to dzjepjyrko po wojnie my se uza� do kupy zebrali. Ko�dy snos mio� za sobom ju� trocha wojynnych prze�y� i kozdy inksze.

 

Ostatni trzi miesionce wojny da�y nom wjynkszo szko�a ni� trzi lata polskij i sztyry njymieckij do kupy zebrane. Joch osobi�cie pozno� dwa rodzaje wdziynczno�ci.

Pjyrszo wdziynczno�� nole�a�a se Amerykanom za to, �e 12 maja 45-go roku - trzi dni po wyszczylaniu wszystkich sztucznych ogni na cze�� zwyciynstwa -wyciongnyli nas wystraszonych, g�odnych i zawszonych z lasa, kaj Njymce nas zostawiyli samym sobie. Bylo to po lewej stronie �aby. Do prawego brzegu prziszly Rusy, a do lewego - Amerykony. Mnie wyzwolyly Amerykony. Ale jeszcze nie za to nole�ala im se wdziynczno��; oni mnie odwszyli, wykompali, oblykli od st�p do g�owy w same nowe rzeczy, przebadali u dochtora i dali kartka, wed�ug kierej dostowo�ech je��. Pjyrwyj soki, mlyko, a dziepjyrko po jakim� czasie dali chleba, czekulady, ryby. Jakby mi to dali zarozki na pjyrszy dziy�, to by by�o po mnie. Skryntu kiszek - jak na flaki godajom Poloki - bych dosto�.

Potym prziszo� czas na pokazywani nom film�w o Kanadzie i Australiji. To se mog�o podoba�, ale �odnymu nie przisz�o do g�owy, �eby se spyta�, czamu prawie o tych krajach tela fajnych film�w? Dziepjyrko nieskorzi powjedzieli nom, je Australijoki i Kanadyjczyki chcieli by nas adoptowa�. Eli kiery je pewny tego, �e ni mo �odnego i je sierotom, to mo se zg�osi�. Podpisze papi�r i wyjedzie. Tam bydzie se m�g uczy� ko�dy czego jyny bydzie chcio�. Dziynnie te papi�ry styrkali nom pod nos i namowiali, �eby podpisa�. Do Rus�w ni momy se �pjycha�. Tam nas nic dobrego nie czeko.

Ja, t� to wszyjstko mog�o se podoba�. Wyglonda�o, �e prowda godajom. Nieba nom przichylali, �eby jyny da� se nam�wic na tyn wyjazd do Kanady abo Australije. Kandy kiery chcio�. I uza� pokazowali te filmy. Zdjyncia tych rodzin, co na nas tam czeka�y. Wszyjscy u�mjychnyci, fajnie obleczoni, przi domkach czystych jak te z plakat�w.

Ale tak "ohne weiteres" - jak godali Njymce - zamjynic ojca, matka, braci, starzika, ciotki, ujc�w, kuzyn�w i wreszcie kumpli zza stodo�y od Cichego, o kierych �ech nic a nic nie wiedziol, na te kanadyjsko-australijski fajno�ci, to by�o ponad moji siy�y. Chyn� spotkanio uza� swoich by�a mocniejszo od strachu przed Rusami. No i dali mi Amerykony plecak - jakech ju� pado� "NIE" - z zapasym bielizny, dekami, porom szczewik�w, ryncznikami, chustkami do nosa, pastom i szczoteczkom do zymb�w, myd�ym toaletowym...

A propos tego mydla... Jak mi ju� Rusy po drodze zebrali wszyjstko, coch od Amerykon�w dosto�, to - jako ostatnio rzecz trefiyli na to myd�o. - To nie jest myd�o - pado� mi Rus, co to mi je z kapsy wyciongny�. - Myd�o wyglondo tak - pokozo� mi kluska bez ksztaltu i o zapachu dalekim od mojigo myd�a. - To, co ty mosz, to je trotyl. Jeste� sabota�ysta.

Nie trwa�o wiyncyj jak dziesiyn� minut, a ju�ech siedzio� zawrzyty w piwnicy niejbli�szej cha�upy, kaj by�a starszyna. Okiynka by�y zawalone miechami z pioskiym. Te miechy mia�y chroni� przed od�amkami w czasie bombardowanio. Uda�o mi se to przedziurawi� i w nocy wyczo�ga� se na wolno��. Jakbych nie uciyk, to nie wjym, czym by se ta moja przigoda z myd�ym sko�czy�a.

Dwa dni sz�o mi se jako tako. Coroz jaki� ruski wojoki mjyntosiy�y ta moja karta, coch na droga od Amerykon�w dosto� i kaj by�o napisane, jako se nazywom, skond ida i kaj je m�j dom. Na trzeci dziy� sztyrech Rus�w wsadziy�o mnie do gazika i zawjyz�o na jako� bocznica kolejowo, kaj trza by�o za�adowa� wagony roztoma�tymi maszynymi. Przewa�nie rolniczymi. Nawet pora lanzbuldog�w trza by�o na wagony zaladowa�.

Tyn, co dyrygowo� robotom, by� po ciwilu i mio� biolo-czerwono opaska na rynkowie. Joch se pado�, �e to je Polok i pr�bowo�ech se �nim pogoda�. A on na mnie rykny�, �eby se w robocie nie obija�, bo jeszcze dzisiejszej nocy trza bydzie tyn wagon z maszynami pod�onczy� do transportu, co pojedzie do Rusyje, a my - sze�� ch�opa pokozo� tyn z opaskom palcym - pojadymy jako instruktory od pokazywanio ko�cho�nikom, jak se tymi maszynami robi.

Potym zankny� nas w krowioku i poszo�. Uza� �odnych inkszych my�li my ni mieli, jak jyny o ucieczce. Przi tych wywo�onych maszynach nie brakowa�o norzyndzi. Prziszykowali my se dziura w delinie, a jak transport ruszy�, to my pouciekali. Ryzyko by�o pieronowe, bo trza by�o wyskoczy� na le�onco spod k�. Wszyjstkim se to uda�o, bo cug jecho� jeszcze poma�u i nie nabro� szwongu, ale i tak dw�ch ostatnich ujrzeli konwojynci i zastrzelyli ich.

Joch mio� szczyn�ci. Dudom zosta�o mi jeszcze nieca�e sto kilometr�w. Ko�dy snas sztyrech poszo� na w�asno rynka. Joch se wybjyro� drogi polne, kaj wojok�w by�o myni. W Rudniku pod Raciborzym mjyszka�a moja ciotka Paulina, niejstarszo siostra od mojigo ojca. Ciotki �ech nie zasto�, bo przekludziy�a se z co�kom rodzinom do Raciborza, ale somsiadka przijyna mnie jak kierego� z rodziny.

Tamech drugi roz spotko� takigo jednego ciwila z biolo-czerwonom opaskom na rynkowie. Z tym to se sz�o ju� pogoda�. Wtedy toch jeszcze by� na tela gupi, �ech nie wiedzio�, i�e polityka to tako kurwa, a politycy to niejwjynksze na �wiecie cygony. A ju� przed wyborami, to wjynkszych cygon�w ni ma. Jest to taki cyga�stwo, z kierego nie trza se wyspowiada� i sztrofy te� za to ni ma. Przez to poskar�y�ech se na Rus�w przed tym z biolo-czerwonom opaskom na rynkowie, bo on godo� po polsku, ale pieronym z ruska. Tyn wys�ucho� mie ciyrpliwie i na koniec pado: - Naszym sojusznikom z czerwonej armyje wdziynczno�� se nole�y. Oni nas wyzwolyli i prziwr�ciyli nom wolno��.

Mjyndzy Bogym a prowdom, toch tego z opaskom ju� dalij nie s�ucho�. Tom wdziynczno�ciom mnie zastrzely�.

Amerykonom - ja, t� to rozumia, �e se wdziynczno�� nole�y. Oni mnie odwszyli, przez dochtora przepu�ciyli, dali kartka wed�ug kierej dostowolech je��, oblykli, filmy pokazowali, powr�t dudom odradzali, bo tam som Rusy, Kanada i Australijo przed nami otwjyrali. Ja, t� tym by�o za co by� wdziyncznym. Ale Rusom? Za co? Mo�no za to, �e zmusiyli mnie dwa razy do ucieczki. Roz z piwnice, drugi roz z transportu. Za to, �e do mnie strzylali? �e mnie do Rusyje chcieli wywiy��?

Tyn z opaskom pado�, za wyzwolyni wdziynczno�� se nole�y. Za to, �e uza� momy wolno��. I tak to - ju� jako pjytnastolatek pozno�ech dwa rodzaje wdziynczno�ci. Jedyn rodzaj, co pochodzi od serca - i drugi, co od strachu pochodzi.

 

Wtedy przido� by mi se taki prorok, �eby pado�: - Zosto� przi Amerykonach. W doma wszyjscy som zdrowi. Jyny pora ch�op�w ze Rzuchowa Rusy na roboty wywjy�li. Kuzyna od ojca - Konrada - ty�. U Rusa umrzy� na czerwonka. Zosto�. Dudom napiszesz, �eby matka ze staro�ci o tw�j los nie siwia�a. Przedwojynnej Polski ju� na Parceli nie bydzie. Przijdzie tako Polsko, co ko�e twojimu ojcowi jego ksion�eczka wojskowo z polskim or�ym z koronom na g�owie powiesi� se w haj�lu. Powsta�cowi - ujcowi Paulowi - ko�e nie chwoli� se bitwom pod G�r� �w. Anny.

Joch tego wtedy ni m�g wiedzie�, za� Amerykony - cho� mi o tym godali - jeszcze se wtedy z Rusami przija�niyli. Co� mi tu nie pasowa�o. Do sp�ki Njymc�w pokonali. Um�wiyli se, �e Amerykony do�dom do lewego brzegu �aby, a Rusy do prawego. Som �ech widzio�, jak na mo�cie jedni i drudzy radowali se ze zwyciynstwa. �ciskali se, ca�owali, a nikierzy to p�akali ze szczyn�cio. Joch se by� pewny, �e jak przy�da przez tyn most na rusko strona �aby, z dwujynzycznom karteczkom coch dosto� na droga i kaj by�o napisane po angielsku i po rusku co i jako, �e bydom mnie wita� jako tego przijaciela. Kiery� to m�g przewidzie�, �e mnie ogo�ocom a� do go�ej sk�ry? �e byda musio� �cionga� z nieboszczyk�w lonty, �eby nie i�� dalij sagi? �e byda lygo� na noc po stodo�ach, kaj wlazowo�ech na nocleg zmynczony, a dziepjyrko rano, jak se zrobjy�o jasno, toch widzio� powieszonych. Zaglondo�ech na te trupy obojyntnie i z nadziejom, �e jeszcze dzisiej nie byda jednym z nich. Jak taki nieboszczyk mio� lepsze szczewiki od moich, toch se �nim zamiynio�, bo te co mi na droga dali Amerykony, to sztyry kilometry za mostym na �abie ju� mi Rusy wziyny.

No i przez to, �ech tego wszyjstkigo ni m�g przewidzie�, a wr�ki czy proroka pod rynkom nie by�o, pado�ech Amerykanom "NIE". Nie zostana przi was. P�jda dudom. Przeca tam jest matka, ojciec, starzik, bracio, krewni, koledzy zza stodo�y od Cichego, Fyrcok, Walek. A eli ju� kierego ni ma, to chca se o tym som przekona�.

 

Jak ju� moja matka ni musia�a dziynnie chodzi� do ko�cio�a, �eby prosi� Boga o m�j powr�t - a eli chodzi�a, to jyny po to, �eby Pon Boczkowi podziynkowa�, prziszo� czas na uk�odani se �ywota.

Ojciec chcio�, �ebych se uczy�. Rodzice Chimka z pomocom faro�yczka Pilawy ju� go zapisali do gimnazjum w Rybniku. Potym p�jdzie do Krakowa uczy� se dalij na ksiyndza. Richu�, Jorgu� i Maks poszli zarozki po froncie na gruba, co se uza� "Kopalnia Anna" nazywo. Joch poszo� do Liceum Pedagogicznego w Raciborzu. Zrazu chodziy�ech do og�lniaka - te� w Raciborzu - ale potym przepiso�ech se na pedagogiczne, boch chcio� by� nauczycielym.

Jak z tego wida�, uda�o nom se prze�y� wojna. Uza� my som za stodo�om od Cichego. Bogatsi o w�asne prze�ycio. By�y one podobne. Ko�dymu zaglonda�a w oczy smier�. Op�akujemy tych, kierym zajrza�a. Czekomy na powroty. Cieszymy se ko�dym jednym, cho� Tadek Szostek prziszo� z wojny dudom z mydalami, co se niymi mog pochwoli�, bo w Rusyji dosto� se do niewole, potym do armyji ko�ciuszkowskij i tak przeszo� co�ki - jak to padali - szlak bojowy a� do Berlina. Leon Granieczny te� prziszo� nazod, ale jako jyniec wehrmachtu. Nieskorzi, u Walczoka przi piwie, oba se dogodali, �e w tym samym czasie walczyli w Mi�osnej kole Warszawy, z tym, �e po przeciwnych stronach. Strzylali do siebie.

Ko�dy powr�t naszych Parcelok�w �wjyntowali my za stodo�om od Cichego czym� smacznym z paczek UNNRRA, co to dostowali od Amerykon�w wszyjscy, co robjyli na grubie. Richu�, Jorgu� i Maks dycki se z nami - Chimkym i symnom - tymi dobrociami z paczek podzielyli. By�y tam konserwy, czekulady, rodzynki, orzechy, Camele, Chesterfieldy ...

August od Kopca prziszo� z wojny jyny z przestrzelonym zygarkym jako pamiontkom. Bo tyn zygarek uratowo� mu �yci. Mio� go prawie w kapsie na piersiach, jak trefjyla go kula. Ta kula te�ech widzio�. August miol trocha oznaczy� i mydali, ale po drodze to powyciepowo�. Erich Gawlina, co mio� ujca biskupa w Anglii, nie przijecho� z wojny dudom. By� w armyji od Andersa. Ja, t� onymu mio� kiery powiedzie�: "nie wyjy�d�ej do tej Polski od Rus�w".

Przisz�y te� szczyn�liwie nazod z wojny synowie od Fyrcoka. Jedyn przez wehrmacht - tak samo jak Erich od Gawliny, co mio� na Parceli piekarnia - dosto� se do angielskij niewole, a potym walczy� pod Monte Casino. Tam te� o�yniy� se z W�oszkom - jak August od Polnika z Parcele - i do Libomi prziwi�z ojcowi synowo, z kierom Fyrcok za pierona nie umio� se pogoda�. Ale ta W�oszka do�� pryndko nauczy�a se po polsku. Mysla�a, �e po polsku, bo jak przisz�a na wczasach do kupy z rychtyk Polokami, to se nie umia�a porozumie�.

Mocka by�o jeszcze dom�w, kaj czekali na powroty. Ojczym Jorgusia przis�o� ostatni list spod K�trzyna, kaj jako jyniec budowo� bunkry dlo Hitlera. Nikierzi godali, �e po zbudowaniu tych bunkr�w wszyjstkich powystrzylali.

Nie prziszo� te� nazod Kusto�, co walczy� pod Warszawom. Jego starszy brat z Libomi do ko�ca bydzie mio� �ol do Polokow za to, �e roboty dlo niego Poloki ni mieli, ale na wojna im se przido�. Nawet w doma w�asnego grobu nimo. On som, tyn starszy brat, znejd se robota dziepjyrko w Hindenburgu. Przez to nie wziyni go do polskigo wojska, ale za to do njymjeckigo.

 

Urzyndy gminne, szko�y, posterunki, kierownicze stanowiska w fabrykach i na grubach zajmowali przijezdni z cyntralnej Polski. Walek jyny uza� by� sztajgrym, jak za starej Polski, jak za Njymca, i jak za tej nowej Polski, co to jeszcze �odyn nie wiedzio�, jako ona bydzie. Cho� Fyrcok wiedzio� i ju� wtedy przikozo� nom - szkolorzom - �e jak ju� te szko�y poko�czymy, to momy do wyboru dwie rzeczy: abo pamjynta� o �lonsku i nie zrobi� �odnej kariery, abo zapomnie�, zaprzy� se i mo�no z takiego zrobiom jakigo� zastympce na kierej� grubie, abo w jakim� urzyndzie.

 

Na Parceli dycki by�o mocka muzyki, �piywu. Maks nauczy� se gra� na skrzipce u Biedronki na Familokach. Joch se nauczy� od Maksa. Nawet z nut umio�ech zagra�. Jorg Skiba robjy� na grubie, ale umio� gra� na organach, na akrdyjonie i na skrzipce. W doma mio� te� fisharmonijo, co jom erbny� po ojcu. Nikiedy, jak by� ciep�y wiecz�r, a my se zeszli z trzyma skrzipkanmi za stodo�om od Cichego i jakmy zagrali, to ludzie pootwjyrali okna i s�uchali. Po ko�dym konsku nom klaskali.

Terozki, przi tej nowej Polsce wszyjstko se zmjyniy�o. Milicyjoki przijy�d�ali pora razy za stodo�a od Cichego i zabroniali nom gra� te konski o Legionach, Bytomskich Strzelcach, bo to je zakozane.

Ja, t� dziepjyrko my se musieli tej nowej Polski na nowo uczy�. Przewa�nie od milycyjok�w, rechtor�w w szkole - przez dzieci, co na pauzach goda�y po swoimu - urzyndnik�w, co se obra�ali, jak my w urzyndach nie pr�bowali czysto po polsku goda�. Momy se uczy� po polsku, bo przeca w Polsce �yjymy. Tak samo godali nom Njymce: momy se uczy� po njymiecku, bo przeca w Njymcach �yjymy.

Rudolf Paciok

(ciong dalszy w nastampnym numerze ...)


 

 


« zur�ck «

[ HOME ] [ INDEX ] [ FORMAT-A4 ] [ ARCHIV-2002 ] [ SUCHEN ]